NÂNG CAO KỸ NĂNG TIẾP CẬN GIA ĐÌNH NGƯỜI CHẾT NÃO CHO ĐỘI NGŨ Y BÁC SĨ HỒI SỨC TÍCH CỰC

Cập nhật lúc : 15/06/2016 10:30

NÂNG CAO KỸ NĂNG TIẾP CẬN GIA ĐÌNH NGƯỜI CHẾT NÃO 
CHO ĐỘI NGŨ Y BÁC SĨ HỒI SỨC TÍCH CỰC 
 
1. Mở đầu 
 
Ghép tạng đã phát triển nhanh chóng những năm gần đây tại nước ta nhưng chỉ đáp ứng được rất ít nhu cầu của bệnh nhân suy cơ quan giai đoạn cuối. Hậu quả là nhiều bệnh nhân đã tử vong khi đang chờ ghép hoặc phải ra nước ngoài để ghép với nguồn tạng không rõ ràng và tiềm ẩn nhiều rủi ro, và nguy hiểm hơn là thương mại hóa tạng ghép và du lịch ghép tạng. Nguyên nhân là do thiếu hụt nghiêm trọng người hiến tạng, đặc biệt người chết não, và điều này được cho là trở ngại lớn nhất đối với sự phát triển ghép tạng ở Việt Nam. Thiếu hụt tạng thậm chí được xem là ‘căn bệnh của thời đại’ giết chết hàng ngàn người mỗi năm, và do đó, là vấn đề sức khỏe cộng đồng quan trọng. Tuy nhiên, cần nhấn mạnh là thiếu hụt tạng ở nước ta không phải vì không có nguồn người chết não mà chưa khai thác được tiềm năng rất lớn này. 
 
2. Nguyên nhân thiếu hụt tạng ghép
 
Nguyên nhân khách quan khiến hiến tạng từ người chết chưa được chấp nhận rộng rãi là nhận thức của người dân về chết não và quan niệm chết toàn thây. Tuy nhiên, các nghiên cứu dịch tễ chỉ ra rằng mất người cho chết não tiềm năng chủ yếu là do những thiếu sót trong qui trình hiến tạng ở bệnh viện, từ khâu tổ chức đến nhận thức và trình độ chuyên môn của nhân viên y tế tham gia trong qui trình này, hơn là các nguyên tắc (luật) chi phối qui trình này hay thái độ của người dân.1
 
Các thăm dò ý kiến trong cả nước cho thấy tỷ lệ đồng ý hiến mô – tạng của người thân và bản thân sau khi mất là >50%2 và tại TP.HCM là >60%.3, 4 Mặc dù đa số người dân có thái độ tích cực đối với hiến tạng sau khi chết, mong muốn này không phải lúc nào cũng thực hiện được. Các lý do khiến hiến tạng sau khi chết không thể thành hiện thực gồm chống chỉ định y khoa ở người cho, không nhận diện được người chết não tiềm năng, không duy trì được tối ưu tình trạng người chết não để có thể lấy mô-tạng, tiếp xúc và chăm sóc chưa đầy đủ người thân và gia đình, cách thức xin phép sự đồng ý hiến tạng từ người thân và gia đình, thái độ của nhân viên y tế khoa hồi sức tích cực đối với vấn đề hiến tạng, cách hành xử của ê kíp ghép trong quá trình lấy tạng, và tác động phản hồi và thông tin đối với y bác sĩ khoa hồi sức tích cực.5 
 
Nếu một người đã đồng ý hiến tạng sau khi chết, ý nguyện của họ cần được tiến hành. Mỗi cá nhân có quyền quyết định hiến hay không hiến tạng sau khi chết. Tuy nhiên, quyết định này là vấn đề y khoa chứ không phải pháp lý. Người nhận cần một tạng ghép khỏe mạnh, không bị bệnh và bị nhiễm trùng. Do đó, nếu chất lượng người hiến tạng và hoặc chất lượng tạng không đảm bảo, thì cũng không thể lấy để ghép. 
 
Hiện tại chưa có khảo sát nào về kiến thức - thái độ - hành vi của nhân viên y tế đối với hiến tạng chết não ở nước ta, ngoại trừ một điều tra trên 456 sinh viên y khoa tại Đại Học Y Hà Nội cho thấy 62.7% cho rằng chết não giống với sống thực vật và hôn mê, 44% cho rằng có thể cứu sống người chết não và 70.3% không biết về tiêu chuẩn chết não. Đây là sự nhầm lẫn đáng tiếc vì nếu bác sỹ và điều dưỡng tin rằng có thể cứu sống người chết não thì không thể vận động hiến tạng chết não, thậm chí phản tác dụng.6 Theo Amaral và cs., hiệu quả của chương trình ghép tùy thuộc sự hiểu biết của nhân viên y tế đối với chết não.7 Hiểu biết kém về chết não và hồi sức người chết não sẽ dẫn đến mất người cho chết não tiềm năng vì không nhận diện được người chết não và không duy trì được chất lượng các tạng để có thể lấy. Khoảng 20 - 47% người cho chết não tiềm năng không bao giờ được phát hiện và 17 - 30% bị từ chối vì các tiêu chuẩn khắt khe được bác sĩ trực tiếp chăm sóc người bệnh áp dụng mà không tham vấn ê kíp ghép. Hơn nữa, 10 – 25% người cho chết não tiềm năng bị ngưng tim không hồi phục trước khi lấy tạng và một tỷ lệ chưa được biết chính xác người cho chết não được lấy tạng để ghép nhưng chất lượng và khả năng sống của tạng và kết quả ghép xấu do không duy trì tốt tình trạng người chết não. Duy trì trình trạng người chết não, tim còn đập là yếu tố quyết định số người cho và số tạng có thể lấy, và cũng là yếu tố quyết định chất lượng tạng và sống còn của người nhận và của tạng sau ghép.1
 
Tuy nhiên, khó khăn nhất vẫn là thuyết phục gia đình người chết não cho phép lấy tạng. Kỹ năng quan trọng này chưa được chú ý và huấn luyện cho bác sĩ và điều dưỡng. Tỷ lệ thuyết phục thành công của nhóm tư vấn hiến tạng tại bệnh viện Chợ Rẫy là 3.3% (1/30 gia đình đồng ý)8 và Việt Đức là 8.6% (3/35 gia đình đồng ý).9 Tại các nước Âu – Mỹ, tỷ lệ gia đình từ chối là 30-56%.1 Nhiều nghiên cứu đã mô tả cảm giác bị ‘stress’ và không thoải mái mà các y bác sĩ khoa hồi sức tích cực cảm thấy khi đưa ra yêu cầu hiến tạng vì điều này tạo thêm gánh nặng tâm lý và trách nhiệm cho gia đình. Trường hợp bị từ chối, họ cũng không dám hỏi tại sao vì cảm giác mình đang xâm phạm và có thể làm tổn thương thêm gia đình và câu hỏi đặt ra có thể bị hiểu là hành động cố gắng thuyết phục. Tuy nhiên, đưa ra yêu cầu hiến tạng nên được xem là một phần trong những chăm sóc và quan tâm đối với thân nhân người đã chết vì cơ hội được hiến tạng để cứu sống những người khác có thể làm giảm bớt nỗi buồn và đau thương cho người còn sống. Binett và cs. cho thấy đa số thân nhân sau đó cảm thấy hài lòng với quyết định hiến tạng. Bartucci và cs. xem việc không đưa ra yêu cầu hiến tạng cũng đồng nghĩa với việc nhân viên y tế đã quyết định dùm gia đình chống lại hiến tạng.10 Rất khó để xây dựng 1 quan hệ ‘an toàn’ và tin cậy với thân nhân người chết não chỉ trong 1 khoảng thời gian ngắn lưu trú ở bệnh viện. Cần giúp các y bác sĩ khoa hồi sức tích cực kỹ năng lắng nghe, truyền đạt thông tin và hỗ trợ tâm lý cho gia đình trong những tình huống có người thân yêu bị đột ngột tử vong và đồng thời cũng biết cách đặt câu hỏi hiến tạng thích hợp. Một mối quan hệ và truyền thông tốt giữa nhân viên y tế và gia đình sẽ quyết định có bao nhiêu thành viên trong gia đình sẽ cho phép lấy tạng. 
 
Mặt khác, thái độ và cảm nhận của đội ngũ y bác sĩ khoa săn sóc đặc biệt đối với vấn đề hiến tạng từ người chết có ảnh hưởng lớn đến quyết định của gia đình. Một thái độ tích cực sẽ thúc đẩy mọi nỗ lực để tìm kiếm sự cho phép lấy tạng từ gia đình. Thái độ của người bác sĩ cấp cao tác động mạnh mẽ đến thái độ của những người đồng sự. Ê kíp ghép cũng có vai trò quan trọng trong cách thức mà việc hiến và ghép tạng được mọi người cảm nhận. Nhu cầu được phản hồi kết quả sau mỗi lần lấy tạng, được trao đổi và đào tạo từ các ê kíp ghép là những yếu tố quan trọng đối với các y bác sĩ khoa săn sóc đặc biệt. 
 
Như vậy, để tăng hiến tạng từ người chết, điều quan trọng nhất là phát hiện sớm người chết não tiềm năng trước khi diễn tiến đến suy đa cơ quan và mất cơ hội hiến tạng. Phát hiện sớm và chăm sóc y khoa tối ưu chỉ có được khi bác sĩ và điều dưỡng khoa hồi sức đặc biệt có thái độ tốt và tích cực đối với hiến tạng. Quan tâm và chăm sóc chu đáo thân nhân cùng với cách thức đặt yêu cầu hiến tạng thích hợp sẽ dẫn tới sự đồng ý của gia đình.11 Sự tham gia tích cực của các y bác sĩ khoa hồi sức đặc biệt vào qui trình hiến tạng, do đó, là yếu tố then chốt cho sự thành công của bất cứ chương trình ghép nào.12 EDHEP (European Donor Hospital Education Program)13, 14 và DA (Donor Action)15, 16 là các chương trình giúp đào tạo và chuẩn hóa qui trình hiến tạng cho các y bác sĩ khoa săn sóc đặc biệt và giúp tăng số hiến tạng chết não từ 70% đến 160% tại nhiều nước trên thế giới. Chúng tôi xin giới thiệu một trong các chương trình này như là mô hình tham khảo để áp dụng tại Việt Nam mà chúng tôi có dịp tham gia tại Pháp, năm 2010. 
 
3. Giải pháp nâng cao kỹ năng tiếp cận gia đình người chết não cho đội ngũ y bác sĩ hồi sức tích cực EDHEP là sáng kiến của Tổ Chức Trao Đổi Tạng Ghép Châu Âu (Eurotransplant), được đề xuất năm 1991. Các khóa đào tạo với tên gọi ‘Chia Sẻ Đau Buồn và Đề Nghị Hiến Mô-Tạng’ đã được tổ chức hàng trăm lần với sự tham dự của hàng ngàn nhân viên y tế khoa hồi sức tích cực trong và ngoài Châu Âu. Chương trình hiện được giảng dạy bằng 17 ngôn ngữ, ở hơn 35 nước trên thế giới. 
 
Mục tiêu
 
Cải thiện kỹ năng giao tiếp của đội ngũ y bác sĩ hồi sức tích cực đối với thân nhân người hiến mô-tạng về các vấn đề ‘chết não’ và ‘hiến mô-tạng’ bằng cách phân tích diễn tiến quá trình đau buồn khi mất người thân yêu và các phản ứng cảm xúc của người thân đối với hiến mô-tạng.
 
Đối tượng học viên tham gia
 
Các bác sĩ và điều dưỡng làm việc tại khoa săn sóc tích cực 
 
Ban giảng huấn 

-Bác sĩ và điều dưỡng khoa hồi sức tích cực có nhiều kinh nghiệm trong lĩnh vực hiến mô-tạng 
 
-Bác sĩ nhiều kinh nghiệm trong lĩnh vực lấy và ghép mô-tạng
 
-Bác sĩ tâm lý lâm sàng
 
-Chuyên gia truyền thông 
 
Ban tổ chức
-Hội ghép tạng Việt Nam
 
-Hội vận động hiến mô và bộ phận cơ thể người 
 
-Hội gây mê hồi sức Việt Nam
 
-Hội hồi sức cấp cứu và chống độc Việt Nam
 
-Các trường đại học y dược trong nước 
 
Nội dung giảng dạy

Chương trình gồm 2 phần:

-Phần 1, với tên gọi ‘Giải Pháp Cho Tình Trạng Thiếu Hụt Tạng Ghép’, gồm các bài trình bày về lịch sử và cập nhật tình hình hiến và ghép mô-tạng trên thế giới và trong nước. Mục đích là nhằm nâng cao nhận thức và hiểu biết về hiến và ghép mô tạng ở mọi cấp độ trong ngành y (bác sĩ. điều dưỡng và kỹ thuật viên lâm sàng và cận lâm sàng). 
 
-Phần 2, với tên gọi ‘Chia Sẻ Đau Buồn và Đề Nghị Hiến Mô-Tạng’, là phần có tính tương tác cao, giúp người tham gia thay đổi từ phản ứng mang tính cá nhân ‘đối với sự mất mác người thân yêu và vấn đề hiến mô-tạng’ sang phản ứng mang tính chuyên nghiệp thích hợp. Trong phần này, các giảng viên sẽ trình bày những hướng dẫn cập nhật về thực hành tốt trong cách thức thông báo tin buồn ‘tử vong’ và đưa ra yêu cầu hiến mô-tạng đối với gia đình người chết não, cách thức xử trí những phản ứng tâm lý của thân nhân khi tiếp nhận những thông tin trên, và cách thức giải thích qui trình hiến mô-tạng, dựa trên sự đồng thuận từ các nghiên cứu. 
 
Nội dung giảng dạy được thiết kế phù hợp với bối cảnh pháp lý, văn hóa và xã hội ở Việt Nam cũng như điều kiện làm việc thực tế tại các khoa hồi sức tích cực ở bệnh viện. 
 
Phương pháp giảng dạy
 
-Người tham gia được nghe trình bày lý thuyết và xem video thực tế về những trải nghiệm của thân nhân người chết não trong cả 2 trường hợp đồng ý hoặc từ chối hiến mô-tạng 
 
-Người tham gia được thảo luận nhóm, trình bày quan điểm của mình đối với chết não, nỗi đau buồn mất người thân yêu và vấn đề hiến mô-tạng dựa trên những tình huống lâm sàng thực tế (nghiên cứu trường hợp lâm sàng). 
 
-Người tham gia thực hành ‘đóng vai’ tiếp xúc với thân nhân người chết não mô phỏng. Quá trình đóng vai được thảo luận ngay sau đó và người tham gia nhận được phản hồi từ thân nhân người chết não mô phỏng, giảng viên phụ trách và những học viên quan sát khác. Sử dụng mô hình người thân mô phỏng là phương pháp hiệu quả và thực tế, giúp người tham gia nhận ra các ưu và khuyết điểm trong giao tiếp, đồng thời các nguyên tắc hướng dẫn tiếp cận gia đình người chết não để thông báo tin buồn và đưa ra yêu cầu hiến mô-tạng được áp dụng và nhấn mạnh nhiều lần. 
 
Thời lượng 

3 ngày: một ngày (8 tiếng) để thực hiện phần 1 và hai ngày (16 tiếng) để thực hiện phần 2 của chương trình.

Lượng giá đào tạo 
 
Người tham gia được yêu cầu trả lời cùng 1 bảng câu hỏi ngay trước khóa đào tạo (pretest), ngay sau khóa đào tạo (posttest) và 6 tháng sau đó (follow-up test). Bảng câu hỏi gồm 12 phát biểu, liên quan đến 6 hoạt động khác nhau: (1) giải thích chết não, (2) xử trí các phản ứng tâm lý của thân nhân đối với thông tin chết não, (3) đưa ra yêu cầu hiến tạng, (4) đưa ra yêu cầu hiến mô, (5) xử trí các phản ứng tâm lý của thân nhân đối với yêu cầu hiến mô-tạng, và (6) giải thích qui trình hiến mô-tạng; nhằm đánh giá hiểu biết và khả năng thực hiện (hành vi) của người tham gia. Kết thúc khóa đào tạo, người tham gia được kỳ vọng nâng cao kiến thức và kỹ năng giao tiếp, từ đó, tự tin vào chính bản thân mình khi tiếp xúc với gia đình người chết não và giúp giảm tỷ lệ bị gia đình từ chối. 
 
Nhìn chung, EDHEP đã nhận được sự phản hồi rất tích cực từ hầu hết người tham gia, mức độ hài lòng cùng với hiệu quả đào tạo cao và giảm bớt các rào cản hiến mô-tạng. Hiệu quả đào tạo bắt nguồn từ phản hồi tích cực của ban giảng huấn, lý thuyết đi đôi với thực hành trên mô hình ‘người thân mô phỏng’, xem các video phỏng vấn thân nhân người hiến tạng chết não và các chỉ dẫn quan sát trong khi làm các bài tập áp dụng. Các nội dung được đề cập trong chương trình EDHEP giúp giải quyết những khó khăn mà các y bác sĩ hồi sức tích cực gặp phải khi giao tiếp với gia đình có người thân yêu qua đời và khi đưa ra yêu cầu hiến mô-tạng. Tuy nhiên, giao tiếp thích hợp và quan tâm chu đáo gia đình người chết não không đồng nghĩa sẽ có sự cho phép lấy tạng vì người thân có khuynh hướng tôn trọng mong muốn của người đã chết. Vì thế, tác động của chương trình EDHEP trên tỷ lệ hiến mô-tạng chỉ là gián tiếp. Đánh giá hiệu quả của chương trình EDHEP phải dựa trên các biến số trung gian, như chất lượng giao tiếp, làm việc theo ê kíp, sự hài lòng của thân nhân người chết não… 
 
Chứng nhận đào tạo
 
EDHEP nên được xem như là chương trình ‘đào tạo y khoa liên tục’ có tính bắt buộc đối với tất cả bác sĩ và điều dưỡng khoa hồi sức tích cực. Ngoài ra, những người làm công tác điều phối hiến và ghép tạng cũng phải trải qua chương trình đào tạo này. Chứng chỉ đào tạo EDHEP sẽ được Hội ghép tạng Việt Nam và Hội vận động hiến mô và bộ phận cơ thể người xác nhận và cấp phát. 
 
Kinh phí 
 
Kinh phí cho chương trình được lấy từ
 
-Kinh phí đào tạo của Hội ghép tạng Việt Nam và Hội vận động hiến mô và bộ phận cơ thể người.
 
-Kinh phí đầu tư phát triển ghép tạng của Bộ Y Tế
 
-Các khoản tài trợ và đóng góp từ các mạnh thường quân và tổ chức xã hội cũng như từ các công ty trang thiết bị y tế và dược phẩm
 
Học viên tham gia chương trình không phải đóng góp bất kỳ chi phí nào. 
 
Truyền thông và quảng bá 
 
Thông tin về các khóa đào tạo EDHEP được đăng tải trên trang web của Hội ghép tạng Việt Nam và Hội vận động hiến mô và bộ phận cơ thể người, và được gởi về các bệnh viện và các trường đại học y dược trong cả nước. Các trang mạng xã hội (facebook, instagram) trực thuộc Hội ghép tạng Việt Nam và Hội vận động hiến mô và bộ phận cơ thể người cũng sẽ quảng bá cho chương trình. 
 
4. Kết luận
 
Để giải quyết tình trạng thiếu hụt tạng ghép thường xuyên và nghiêm trọng, cần tiến hành nhiều giải pháp đồng bộ, liên tục và bền bĩ. Trong đó, vai trò quan trọng của giáo dục nhân viên y tế về hiến tạng đã được chứng minh trong nhiều nghiên cứu. Ngay cả một khóa đào tạo ngắn hạn cũng có thể ảnh hưởng tích cực đến tỷ lệ người chết não hiến tạng. Tuy nhiên, một chương trình đào tạo y khoa hiệu quả trong lĩnh vực hiến tạng không chỉ tập trung vào kiến thức về hiến và ghép mô-tạng (phần 1 của chương trình EDHEP), mà cả những khó khăn mà các y bác sĩ khoa hồi sức tích cực phải trải qua trong giao tiếp với gia đình bị mất người thân yêu và đưa ra yêu cầu hiến mô-tạng (phần 2 của chương trình EDHEP). EDHEP, vì thế, đáp ứng được nhu cầu đào tạo của nhân viên y tế khoa hồi sức tích cực và góp phần giảm thiểu các rào cản hiến mô-tạng. 
 
Lê Đình Hiếu, Bộ môn Ngoại, Trường ĐHYK Phạm Ngọc Thạch
Trương Sĩ Vinh, Khoa Thận Ngoại-Ghép Thận, Bệnh viện Nhân Dân 115
Nguyễn Thị Thanh Lan, Khoa Phẫu Thuật Tim, Bệnh viện Đại Học Y Dược TP.HCM

10 hoạt động nổi bật trong tháng


Quảng cáo